Zawał przy prawidłowym cholesterolu, cukrzyca u osoby szczupłej, rak płuca u niepalącego czy rak piersi u mężczyzny – to możliwe sytuacje kliniczne. Utrwalone przekonania na temat tego, kogo dotyczą poszczególne choroby, mogą usypiać czujność i opóźniać diagnostykę.

W medycynie czynniki ryzyka pomagają oceniać prawdopodobieństwo zachorowania, nie są jednak warunkiem koniecznym wystąpienia choroby. Problem pojawia się wtedy, gdy statystyczne zależności zaczynamy traktować jak reguły bez wyjątków.

Podwyższony cholesterol LDL jest ważnym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Nie oznacza to jednak, że zawał występuje wyłącznie u osób z nieprawidłowym lipidogramem. W analizie 1579 pacjentów z ostrym zespołem wieńcowym u 15 proc. stężenie LDL było niższe niż 2,6 mmol/l. Na ryzyko zawału wpływają również m.in. nadciśnienie, cukrzyca, palenie tytoniu i obciążenie rodzinne.

Otyłość zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2, ale nie jest warunkiem jej rozwoju. W jednej z analiz około jedna szósta osób w momencie rozpoznania choroby miała BMI poniżej 27 kg/m². Brak nadwagi nie powinien więc wykluczać podejrzenia cukrzycy.

Palenie tytoniu pozostaje głównym czynnikiem ryzyka raka płuca, jednak choroba rozwija się również u osób, które nigdy nie paliły. Szacuje się, że stanowią one około 15 proc. wszystkich przypadków.

Podobnie rak piersi, choć zdecydowanie częstszy u kobiet, może wystąpić także u mężczyzn. Odpowiadają oni za około 1 proc. zachorowań. Niepokojące zmiany w obrębie piersi wymagają konsultacji niezależnie od płci.

Nie każda choroba przebiega zgodnie z podręcznikowym opisem. Celiakia może nie powodować dolegliwości jelitowych, a jej objawami bywają m.in. niedokrwistość czy osteoporoza. Endometrioza nie zawsze wiąże się z silnym bólem, a jego nasilenie nie musi odpowiadać rozległości zmian.

Również reumatoidalne zapalenie stawów występuje u mężczyzn, dna moczanowa dotyczy kobiet, a czerniak może rozwijać się także u osób o ciemniejszej karnacji. Przykładem jest czerniak akralny, pojawiający się m.in. na dłoniach, podeszwach stóp i pod paznokciami.

Czynniki ryzyka i typowe objawy są ważnymi wskazówkami, ale nie zastępują całościowej oceny pacjenta. Brak nadwagi nie wyklucza cukrzycy, niepalenie – raka płuca, a prawidłowy cholesterol – zawału.

Przekonanie, że „mnie to nie dotyczy”, nie powinno być powodem do rezygnacji z diagnostyki. Choroby nie zawsze wybierają typowych pacjentów.

Na podstawie materiału Luizy Łuniewskiej „Medyczna mitologia”, opublikowanego w Serwisie Zdrowie PAP 1 października 2026 r.

Fot. Pexels